Het Nederlandse woord profeet is afgeleid van het Griekse woord prophètès. In die taal betekent het zoiets als "openlijk spreken", maar ook "voorspellen". Het gaat dan om mannen en vrouwen (profeten en profetessen) die in spreken en handelen een boodschap verkondigen waarvan de inhoud niet afkomstig is van henzelf, maar van een god of godin die zichzelf aan hen openbaar maakt. Dat kan een boodschap over verleden en heden, maar ook een boodschap met voorspellend karakter voor de toekomst zijn. Het woord wordt in de Griekse oudheid overigens ook gebruikt voor dichters en priesters, waarvan men geloofde dat ook zij op enigerlei wijze kennis konden verkrijgen door middel van wat wij inspiratie zouden noemen.
Het woord is in de van oorsprong (Angel-)Saksische en Germaanse talen terechtgekomen via vertaling van de bijbel in de volkstaal. Er was voor dit woord geen alternatief, dus nam men klank en woordbeeld uit het Grieks over. In de Septuaginta, de Griekse vertaling van het de Hebreeuwse Tenach, wordt het woord profeet gebruikt voor het Hebreeuwse nawie, dat zoiets als "wij zullen brengen" betekent. Ook in het Nieuwe Testament wordt het Griekse woord profeet gebruikt, waarbij men de praktijk van de newi'iem (meervoud van nawie) in gedachten heeft.
De newi'iem krijgen in de Tenach een opdracht van God, (elohim of JHWH) die zij vaak als zwaar, doch onafwendbaar opvatten. Deze opdracht bestaat soms uit spreken, soms uit het voltrekken van bepaalde metaforische handelingen. Hiermee wordt een bepaalde boodschap overgebracht van God naar hun volk, waarvan de inhoud soms troostend, dikwijls echter waarschuwend is ("keer u om van de dwaalwegen en wandel in de weg van uw God!").
Ook in andere religies dan jodendom en christendom is sprake van personen met de functie zoals beschreven van de newi'iem. Volgens de islam is Mohammed de laatste profeet van God (Allah). Het zou om een voltooiing van een reeks van 125.000 profeten gaat, maar niemand weet dit aantal precies. In de koran is sprake van 25 met naam genoemde profeten, zoals Isa, Ibrahim en Musa.
Van de nieuwere profetische religies is de kerk van Jezus Christus van de heiligen der laatste dagen wellicht het bekendste, waar de volgelingen tot op de dag van vandaag door hun leider nieuwe boodschappen van God worden doorgegeven. In pinkstergemeenten en andere evangelische richtingen van het christendom spelen profeten ook nog steeds een rol, alhoewel hun functie vaak niet met het leiderschap samenvalt.